Słowo libretto pochodzi z języka włoskiego i dosłownie oznacza „małą książeczkę”. W muzyce scenicznej to tekst stanowiący podstawę takich dzieł jak opera, operetka, musical, balet czy kantata.
Libretto pełni rolę podobną do scenariusza teatralnego – opisuje przebieg akcji, dialogi i partie wokalne. W przeciwieństwie do dramatu nie istnieje jednak samodzielnie. Jego pełny sens i znaczenie ujawniają się dopiero w połączeniu z muzyką.
Struktura libretta
W zależności od formy dzieła libretto może zawierać różne elementy, m.in.:
- arie – solowe partie wokalne, często najbardziej emocjonalne,
- recytatywy – partie melorecytowane, które posuwają akcję naprzód,
- chóry – wspólne wykonania wielu głosów, nadające scenie monumentalny charakter,
- monologi i dialogi – fragmenty tekstowe, które budują dramaturgię.
Libretto powinno być przejrzyste i zwięzłe – podkreśla najważniejsze momenty akcji, ale nie zagłębia się w drobiazgowe szczegóły. Jego forma często odzwierciedla dramat literacki epoki, w której powstało.
Relacja kompozytora i librecisty
Librecista i kompozytor tworzą duet niezbędny do powstania opery czy musicalu. Librecista pisze tekst – arie, recytatywy, dialogi i partie chóralne – a kompozytor ubiera je w muzykę. W XVII i XVIII wieku teksty najczęściej tworzyli poeci, jak Metastasio czy Lorenzo da Ponte, który napisał libretta do trzech wielkich oper Mozarta. W XIX wieku Eugène Scribe i Arrigo Boito współpracowali z czołowymi kompozytorami epoki, dostarczając im słowa do dzieł, które przetrwały próbę czasu.
Niektórzy kompozytorzy woleli sami decydować o słowie – Richard Wagner pisał własne libretta oparte na legendach germańskich, a Alban Berg adaptował sztuki teatralne na potrzeby opery. Bywało też odwrotnie: Puccini, Mascagni czy Rimski-Korsakow najpierw komponowali melodie, a librecista dopasowywał do nich tekst. W musicalach współpraca jest jeszcze bardziej złożona – często osobno odpowiada się za muzykę, teksty piosenek i libretto, jak w przypadku „Skrzypka na dachu”.
Charakterystyka literacka
Od początku XVII wieku libretta operowe były pisane wierszem, dopasowanym do rytmu i nastroju muzyki. Dopiero od XIX wieku niektórzy kompozytorzy eksperymentowali z prozą lub wolnym wierszem, jak w recytatywach Gershwina w Porgy and Bess. W musicalach teksty są prawie zawsze prozą, choć piosenki zachowują formę wierszowaną.
Często libretta bazują na istniejących dziełach literackich. Przykłady? La Traviata Verdiego powstała na podstawie Damy kameliowej Aleksandra Dumasa (syna), opera Makbet i Otello Verdiego inspirowane są dramatami Szekspira, a Faust Goethego stał się podstawą oper Donizettiego i Gounoda. Dzięki temu opera łączy w sobie świat literatury, teatru i muzyki.
Najsłynniejsi libreciści
Choć głównym twórcą opery jest zwykle kompozytor, bez libretta dzieło sceniczne nie mogłoby zaistnieć. Najbardziej znani autorzy librett to m.in.:
- Lorenzo da Ponte – współpracował z W.A. Mozartem, pisząc libretta do Wesela Figara, Così fan tutte czy Don Giovanniego,
- Pietro Metastasio – pisał libretta m.in. dla G.F. Haendla i A. Vivaldiego,
- Arrigo Boito – autor libretta do Otella i Falistaffa Giuseppe Verdiego.
Niektórzy kompozytorzy sami pisali własne libretta – najbardziej znanym przykładem jest Richard Wagner. Z kolei Alban Berg adaptował istniejące dramaty, tworząc opery Wozzeck i Lulu.
Libretto w Polsce
Pierwsze polskie libretta pojawiły się w XVII wieku jako tłumaczenia włoskich i francuskich tekstów, rozdawane publiczności przed spektaklem. Pierwsze oryginalne polskie libretta stworzył Wojciech Bogusławski – autor m.in. Nędzy uszczęśliwionej (1778) i Cudu mniemanego, czyli Krakowiaków i Górali (1794).
W XIX wieku natomiast ważnymi polskimi librecistami byli między innymi:
- Jan Chęciński – autor librett do oper Stanisława Moniuszki (Straszny dwór, Paria),
- Włodzimierz Wolski – twórca libretta do Halki i Hrabiny.
