Orkiestra to duży, wielosekcyjny zespół instrumentalny łączący w sobie instrumenty z różnych rodzin, które współgrają ze sobą w celu wykonywania złożonych dzieł muzycznych. Liczy zazwyczaj od kilkunastu do kilkudziesięciu, a w przypadku wielkich orkiestr symfonicznych – nawet ponad stu wykonawców.
Samo słowo pochodzi z języka greckiego od pojęcia órchēstra (ὀρχήστρα), które w teatrze starożytnej Grecji oznaczało półkolistą przestrzeń przed sceną, przeznaczoną dla występującego chóru.
Anatomia orkiestry: Sekcje i instrumentarium
Brzmienie współczesnej orkiestry symfonicznej opiera się na czterech podstawowych sekcjach instrumentów, które mogą być rozbudowywane o grupy klawiszowe, elektroniczne lub etnograficzne:
1. Sekcja smyczkowa (Trzon orkiestry)
Obejmuje skrzypce (podzielone na sekcję I skrzypiec i II skrzypiec), altówki, wiolonczele oraz kontrabasy. W muzyce XIX i XX wieku stałym elementem tej sekcji stała się również harfa koncertowa.
2. Sekcja dęta drewniana
Główną obsadę stanowią flety (w tym flet piccolo), oboje, klarnety oraz fagoty. W zależności od wymagań kompozytora sekcja ta bywa rozbudowywana o rożek angielski, obój d’amore, klarnet basowy, kontrafagot oraz saksofony (wykorzystywane m.in. w Boléro Maurice’a Ravela czy suitach z Romea i Julii Sergieja Prokofiewa).
3. Sekcja dęta blaszana
Standardowy skład tworzą waltornie (rogi), trąbki, puzony oraz tuba. W utworach późnoromantycznych i XX-wiecznych pojawiają się także kornety, eufonium, flügelhorn oraz stworzone na potrzeby dramatów muzycznych Richarda Wagnera tuby wagnerowskie.
4. Sekcja perkusyjna
Fundamentem są przestrajalne kotły (obsługiwane przez kotlistę), do których dołączają instrumenty o nieokreślonej wysokości dźwięku (werbel, wielki bęben, talerze, trójkąt, tamburyn, tam-tam) oraz instrumenty melodyczne (ksylofon, wibrafon, marimba, glockenspiel, dzwony rurowe). Kompozytorzy współcześni stosują tu także efekty specjalne (np. maszynę do wiatru czy perkusję wodną).
5. Sekcja klawiszowa, akustyczna i elektroniczna
Obejmuje fortepian, organy, klawesyn, celestę, akordeon, a w muzyce współczesnej także gitary (klasyczne i elektryczne) oraz instrumenty elektroniczne (syntezatory, theremin, fale Martenota).
Ewolucja składu orkiestry na przestrzeni epok
Orkiestra w znanym nam dziś kształcie wykształciła się w procesie kilkusetletniej ewolucji:
- Późne średniowiecze i Renansans: Pierwowzorami orkiestr były kilkunastoosobowe zespoły grające na dworach arystokratycznych (połączenia kwartetów smyczkowych i dętych z towarzyszeniem lutni lub klawesynu).
- Barok (1600–1750): Składy orkiestr nie były jeszcze usystematyzowane. Wahały się od małych zespołów (np. 18 muzyków J.S. Bacha w Köthen) do potężnych, ponad stuosobowych orkiestr Arcangelo Corellego w Rzymie. Kluczową rolę odgrywała sekcja basso continuo (klawesyn/organy z instrumentem basowym).
- Klasycyzm i przełom Beethovena: Następuje ujednolicenie składu z parzystą obsadą instrumentów dętych drewnianych i blaszanych. Ludwig van Beethoven zredefiniował możliwości orkiestry, wprowadzając do symfonii m.in. puzony, flet piccolo, kontrafagot oraz rozbudowując sekcję waltorni z dwóch do czterech.
- Romantyzm i rewolucja technologiczna: Wynalezienie zaworów tłokowych i obrotowych w 1815 roku przez H. Stölzela i F. Blühmela ułatwiło grę na instrumentach dętych blaszanych. Twórczość Richarda Wagnera (stosującego np. 6 harf w Złocie Renu) oraz Gustava Mahlera (którego VIII Symfonia wymagała gigantycznego aparatu wykonawczego) doprowadziły do powstania zespołów liczących ponad 120 osób.
- Wiek XX i XXI: Orkiestra zyskała niespotykaną wcześniej elastyczność. Obok klasycznych dzieł symfonicznych i operowych orkiestry wykonują muzykę filmową, z gier wideo, a nawet współpracują z zespołami rockowymi czy symfoniczno-metalowymi.
Hierarchia i przywództwo w orkiestrze
Sprawny przepływ informacji w zespole liczącym dziesiątki muzyków wymaga precyzyjnie określonej struktury:
- Dyrygent: Stoi na podium i kieruje zespołem za pomocą gestów rąk oraz batuty (krótkiej drewnianej laseczki). Wyznacza tempo, kształtuje dynamikę, wskazuje wejścia instrumentów oraz przygotowuje własną interpretację dzieła podczas prób.
- Koncertmistrz: Pierwszy skrzypek orkiestry i najważniejszy muzyk w zespole zaraz po dyrygencie. Przewodzi całej sekcji smyczkowej, wyznacza sposób prowadzenia smyczka (ang. bowing) oraz prowadzi przedkoncertowe strojenie orkiestry (dźwięk
Apodaje zazwyczaj pierwszy oboiście ze względu na stabilność brzmienia tego instrumentu). - Liderzy sekcji (Głosy pierwsze / Prowadzący): Każda grupa instrumentów ma swojego lidera, który wykonuje wskazane w partyturze partie solowe.
Orkiestry bez dyrygenta
Choć dyrygent wydaje się niezbędny, w historii powstawały zespoły grające bez niego. W 1922 roku w ZSRR powstała orkiestra Persimfans, oparta na idei marksistowskiej (wszyscy muzycy byli równi, a decyzje interpretacyjne podejmował komitet). Współcześnie z powodzeniem bez dyrygenta koncertują wybitne zespoły kameralne, takie jak nowojorska Orpheus Chamber Orchestra czy Australian Chamber Orchestra.
Rodzaje i typy orkiestr
- Orkiestra symfoniczna (filharmoniczna): Największy, pełnoskładowy zespół (od 70 do ponad 100 muzyków), zdolny do wykonywania potężnych dzieł symfonicznych.
- Orkiestra kameralna: Mniejszy zespół liczący zazwyczaj do 50 wykonawców, specjalizujący się w repertuarze barokowym, klasycznym lub współczesnym.
- Orkiestra smyczkowa: Składająca się wyłącznie ze skrzypiec, altówek, wiolonczel i kontrabasów.
- Orkiestra dęta: Zespół oparty na instrumentach dętych drewnianych, blaszanych i perkusji (często o charakterze cywilnym lub wojskowym).
- Orkiestry amatorskie i edukacyjne: Orkiestry szkolne, akademickie, młodzieżowe oraz lokalne orkiestry społeczne (ang. community orchestras), stanowiące filar edukacji muzycznej i integracji kulturalnej.
Kulisy i ciekawostki orkiestrowe
- Przesłuchania w ciemno (ang. Blind Auditions): Aby wyeliminować dyskryminację ze względu na płeć czy pochodzenie, kandydaci do orkiestry grają za specjalną kurtyną, a po podłodze chodzą po dywanie (aby stuki obcasów nie zdradzały płci). Wprowadzenie tej metody doprowadziło do znacznego wzrostu liczby kobiet w czołowych zespołach świata (np. Filharmonia Wiedeńska dopuściła kobiety do stałego składu dopiero w 1997 roku).
- Zjawisko „fakingu”: W środowisku orkiestrowym mianem fakingu określa się sytuację, w której muzyk w ekstremalnie szybkich lub trudnych technicznie fragmentach utworu jedynie pozoruje idealne zagranie każdej nuty, dbając jedynie o zachowanie ogólnego kształtu i rytmu frazy.
- Finansowanie: W Europie orkiestry są w dużej mierze subsydiowane ze środków państwowych i miejskich. W USA zespoły opierają się głównie na prywatnych darczyńcach, sponsorach oraz sprzedaży biletów, co w sytuacjach kryzysowych doprowadzało niektóre znane orkiestry do bankructwa.
