Gramofon (w Polsce historycznie i potocznie nazywany również adapterem) to mechaniczno-elektryczne urządzenie służące do odtwarzania dźwięku zapisanego na analogowych płytach gramofonowych. Jako bezpośredni następca fonografu Thomasa Edisona, gramofon stał się fundamentem nowoczesnego przemysłu fonograficznego i do dziś pozostaje symbolem bezkompromisowej, analogowej jakości brzmienia.
Budowa i zasada działania
Choć współczesne gramofony potrafią być szczytem inżynierii hi-fi, ogólna zasada ich działania opiera się na genialnym w swojej prostocie mechanizmie. Urządzenie składa się z kilku kluczowych elementów:
- Mechanizm napędowy z talerzem: Odpowiada za stabilne obracanie płyty bez wstrząsów i drgań ze ściśle określoną prędkością – najczęściej 33⅓ (dla płyt długogrających LP), 45 (dla singli SP) oraz historycznie 78 obrotów na minutę.
- Wkładka gramofonowa z igłą: Absolutne serce i najważniejszy element toru audio. Diamentowa lub szafirowa igła porusza się w wyżłobionym na płycie, spiralnym rowku. Nierównomierności tego rowka wprawiają igłę w mikrodrgania, które we wkładce są przetwarzane na sygnał elektryczny.
- Ramię gramofonu: Odpowiada za precyzyjne prowadzenie igły w rowku tak, aby zminimalizować tarcie niszczące płytę i igłę.
Ciekawostka: To właśnie z fizycznej budowy płyty i gramofonu narodził się muzyczny termin groove. Słowo to w języku angielskim oznacza dosłownie rowek, w którym porusza się igła. Dawni jazzmani ukuli kultowe powiedzenie, że zgrany zespół gra „in the groove” (w rowku) – czyli tak stabilnie, płynnie i perfekcyjnie, jak igła gramofonu idąca po idealnie wytłoczonej płycie winylowej.
Rodzaje wkładek i rodzaje napędów
Wierność odtwarzanego dźwięku zależy przede wszystkim od technologii ukrytej w ramieniu oraz pod talerzem. Wśród wkładek gramofonowych wyróżniamy:
- Piezoelektryczne (ceramiczne): Posiadają wąskie pasmo przenoszenia i wymagają dużego nacisku (ponad 5 gramów), co szybko niszczy winyle. Dziś mają znaczenie głównie historyczne lub montowane są w tanich gramofonach retro z supermarketów.
- Elektromagnetyczne (MM – Moving Magnet): Najpopularniejsze wkładki, w których magnes porusza się względem cewki. Charakteryzują się łatwo wymienną igłą i wymagają przedwzmacniacza z korekcją RIAA.
- Magnetoelektryczne (MC – Moving Coil): Rozwiązanie dla audiofilów, gdzie to cewka porusza się względem magnesu. Generują niezwykle precyzyjny, choć cichy sygnał, a wymiana igły odbywa się zazwyczaj u producenta.
Pod względem sposobu wprawiania talerza w ruch, gramofony dzielimy najczęściej na te z napędem paskowym (ang. Belt Drive – gdzie elastyczny pasek izoluje talerz od drgań silnika, co cenią fani brzmienia hi-fi) oraz napędem bezpośrednim (ang. Direct Drive – gdzie talerz jest połączony bezpośrednio z silnikiem, oferując szybki start i niesamowitą stabilność obrotów, co zrewolucjonizowało świat DJ-ingu i turntablizmu).
Kamienie milowe w historii gramofonu
- 1887 – Emil Berliner modyfikuje fonograf Edisona, zastępując walce płaskimi płytami woskowymi i patentuje pierwszy gramofon.
- 1925 – Na rynku pojawiają się pierwsze gramofony z napędem elektrycznym, zastępując urządzenia na korbkę.
- 1948 – Premiera płyty długogrającej (Long-Play) z polichlorku winylu, która drastycznie zmniejszyła szumy i poszerzyła pojemność nośnika.
- 1958 – Columbia wydaje pierwsze płyty z zapisem stereofonicznym (dwukanałowym).
- 1966 – Na rynku debiutują legendarne polskie gramofony z serii „Bambino” oraz pierwszy gramofon marki Technics.
- 1982 – Sony wprowadza odtwarzacz CD. Zapis cyfrowy na lata wypiera gramofony z mainstreamu, choć te po latach wróciły do łask w ramach wielkiego renesansu płyt winylowych.
