Opera (z łac. opera – 'dzieła’, 'prace’) to wielka forma sceniczna, w której akcja dramatyczna realizowana jest przede wszystkim za pomocą muzyki wokalnej i instrumentalnej. Jako syntetyczne widowisko łączy w sobie śpiew, grę orkiestrową, poezję, grę aktorską, scenografię, kostiumy, a często również taniec i balet.
Słowo „opera” oznacza dosłownie dzieło. Jest to współpraca kompozytora (twórcy muzyki) oraz librecisty (autora tekstu). Od tradycyjnego teatru różni się tym, że muzyka nie stanowi w niej jedynie tła, lecz jest głównym nośnikiem emocji, dramaturgii i charakterystyki bohaterów.
Anatomia spektaklu operowego
Klasyczne dzieło operowe składa się z kilku powiązanych ze sobą sekcji muzycznych i scenicznych:
- Libretto: Scenariusz i tekst opery zawierający wszystkie śpiewane (oraz ewentualnie mówione) kwestie postaci.
- Uwertura (lub preludium / sinfonia): Instrumentalny wstęp orkiestrowy grany przed podniesieniem kurtyny. Zapowiada główne motywy muzyczne i wprowadza widza w nastrój widowiska.
- Aria: Solowa, wysoce melodyjna i często wirtuozowska pieśń. To moment, w którym akcja zatrzymuje się, a bohater wyraża swoje najgłębsze emocje, afekty i przemyślenia.
- Recytatyw: Śpiew mowy – forma deklamacyjna, zbliżona do naturalnego rytmu wypowiedzi. Służy prowadzeniu dialogów i popychaniu fabuły do przodu.
- Ansamble i chóry: Partie wokalne wykonywane przez grupy śpiewaków (duety, tercety, kwartety) oraz chór, który często wciela się w rolę tłumu (żołnierzy, mieszczan) lub komentuje wydarzenia.
- Orkiestra: Zespół instrumentalny prowadzony przez dyrygenta. Ilustruje wydarzenia na scenie, buduje napięcie i stanowi dźwiękowy fundament dla śpiewaków.
Najważniejsze odmiany i gatunki opery
Na przestrzeni wieków opera przybierała różnorodne formy i stylistyki:
- Opera seria: Poważna, monumentalna opera barokowa i klasyczna o tematyce mitologicznej lub historycznej.
- Opera buffa: Włoska opera komiczna, ukazująca postaci z życia codziennego, pełna humoru, szybkiej akcji i rozbudowanych finałów zespołowych.
- Opéra comique / Singspiel: Odmiany opery (odpowiednio francuska i niemiecka), w których recytatywy zastąpiono mówionymi dialogami (np. Czarodziejski flet Mozarta).
- Tragédie en musique (Tragédie lyrique): Francuska wykwintna forma operowa zapoczątkowana w baroku, kładąca duży nacisk na sceny baletowe i dekoracyjność.
- Grand opéra: XIX-wieczna monumentalna opera francuska o potężnej obsadzie, bogatej scenografii, poruszająca wątki historyczne i patriotyczne.
- Zarzuela: Hiszpańska odmiana widowiska muzycznego łącząca partie śpiewane, dialogi mówione i elementy tańca ludowego.
- Weryzm: Nurt z końca XIX wieku przedstawiający brutalną codzienność oraz gwałtowne emocje zwykłych ludzi (np. Rycerskość wieśniacza Mascagniego, Pajace Leoncavalla).
Historia i ewolucja gatunku
1. Narodziny we Florencji (Koniec XVI – początek XVII w.)
Gatunek narodził się we Włoszech z inicjatywy Cameraty florenckiej – grupy humanistów i artystów (m.in. Vincenzo Galilei, Jacopo Peri), którzy dążyli do odrodzenia antycznego dramatu greckiego. Stworzyli oni styl tzw. monodii akompaniowanej (śpiew deklamacyjny z towarzyszeniem basso continuo). Za pierwszą zachowaną operę uznaje się Euridice Jacopa Periego (1600 r.), jednak przełomem i pierwszym wielkim arcydziełem stał się Orfeusz Claudio Monteverdiego z 1607 roku.
2. Barokowy przepych i era wirtuozów
W XVII wieku, wraz z otwarciem pierwszego publicznego teatru (Teatro San Cassiano w Wenecji w 1637 r.), opera przestała być rozrywką wyłącznie dworską. W epoce baroku królowała wirtuozeria wokalna, a największymi gwiazdami scen europejskich stali się kastraci (śpiewacy poddawani zabiegowi przed mutacją, łączący skalę sopranu/altu z siłą męskich płuc, jak np. Farinelli) oraz primadonny. W tym okresie tworzyli m.in. Antonio Vivaldi, Alessandro Scarlatti czy Georg Friedrich Händel.
3. Klasycyzm i wielka reforma
Sztuczność i przerost popisów wokalnych doprowadziły do reformy przeprowadzonej przez Christopha Willibalda Glucka, który podporządkował muzykę dramatowi. Szczytowe osiągnięcie klasycyzmu stanowią opery Wolfganga Amadeusa Mozarta (Wesele Figara, Don Giovanni, Czarodziejski flet), łączące geniusz melodyczny z głębią psychologiczną postaci.
4. Romantyzm, Bel Canto i dramaty muzyczne
- Bel canto: Włoski styl pierwszej połówki XIX wieku oparty na pięknie i elastyczności melodii (Gioachino Rossini, Vincenzo Bellini, Gaetano Donizetti).
- Giuseppe Verdi: Ikona włoskiego romantyzmu, autor takich dzieł jak Rigoletto, La Traviata czy Aida, które pogłębiły spójność dramatyczną i psychologię postaci.
- Richard Wagner: Niemiecki reformatorki geniusz, który odrzucił podział na arie i recytatywy na rzecz „nieskończonej melodii” oraz idei Gesamtkunstwerk („całościowego dzieła sztuki”). Wprowadził technologię lejtmotywów (motywów przewodnich).
- Szkoły narodowe: XIX wiek to także rozkwit oper zakorzenionych w rodzimym folklorze i historii – m.in. Stanisław Moniuszko w Polsce (Halka, Straszny dwór), Bedřich Smetana i Antonín Dvořák w Czechach czy Modest Musorgski w Rosji.
5. XX wiek i współczesność
W XX wieku opera otworzyła się na atonalność i dodekafonię (Arnold Schoenberg, Alban Berg), neoklasycyzm (Igor Strawiński) oraz minimalizm (Philip Glass, John Adams). Współcześnie teatry operowe łączą klasyczny repertuar z nowoczesnymi technologiami (projekcje multimedialne, transmisje spektakli w jakości HD do kin na całym świecie i streaming internetowy).
Głosy w operze: Dlaczego śpiewają bez mikrofonów?
Jedną z najbardziej widowiskowych cech opery jest fakt, że śpiewacy przebijają się przez potężne brzmienie orkiestry bez użycia elektronicznego nagłośnienia. Jest to możliwe dzięki wieloletnim ćwiczeniom specjalnej techniki wokalnej (wykorzystującej formanty i naturalny rezonans ciała) oraz odpowiednio zaprojektowanej akustyce sal operowych.
Głosy operowe dzieli się ze względu na skalę i barwę:
- Głosy żeńskie: Sopran (najwyższy), Mezzosopran (średni), Alt / Kontralt (najniższy).
- Głosy męskie: Kontratenor (bardzo wysoki, męski odpowiednik altu/sopranu), Tenor (wysoki), Baryton (średni), Bas (najniższy).
Słynne opery idealne na początek:
- Georges Bizet – Carmen (słynna Habanera oraz Aria Torreadora).
- Wolfgang Amadeus Mozart – Czarodziejski flet (zawiera wymagającą Arię Królowej Nocy).
- Giuseppe Verdi – La Traviata (ze słynnym toastem Libiamo ne’ lieti calici).
- Gioachino Rossini – Cyrulik sewilski (ze słynną arią Figara Largo al factotum).
