Gangsta rap (początkowo nazywany również reality rap) to niezwykle wyrazisty podgatunek hip-hopu, który ukształtował się w połowie lat 80. XX wieku. Jego cechą charakterystyczną jest surowy, wręcz reporterski opis realiów życia ulicznego, problemów z przemocą, narkotykami, rasizmem, biedą oraz brutalnością policji, z jakimi mierzą się mieszkańcy amerykańskich gett.
Jak celnie ujął to jeden z pionierów gatunku, Ice Cube: „Rap to blues, a zwłaszcza gangsta rap, ponieważ słyszysz w nim nasz ból”. Dla młodych ludzi z marginalizowanych dzielnic ta muzyka stała się potężnym głosem w dyskusji, bez którego pozostaliby całkowicie niewidzialni dla elit i ludzi u władzy.
Korzenie i pionierzy gatunku
Choć gangsta rap najmocniej kojarzy się z zachodnim wybrzeżem USA (West Coast), jego faktyczne początki sięgają wschodniej części kraju.
Za pierwszego gangsta rappera w historii powszechnie uznaje się Schoolly D z Filadelfii. Jego utwór „Gangsta Boogie” z 1984 roku oraz debiutancki album z legendarnym singlem „P.S.K. What Does It Mean?” (1985) zdefiniowały nową, agresywną formę flowingowania i stały się bezpośrednią inspiracją dla kolejnych twórców.
W chronologicznym rozwoju gatunku kluczowe były następujące postacie i formacje:
- Ice-T: Zainspirowany surowym stylem Schoolly D, przeniósł te wzorce do Los Angeles i w 1986 roku wydał utwór „6 in the Mornin’”, uznawany za kamień milowy zachodniego hardcore rapu. Kolejne jego albumy (Rhyme Pays, Power) łączyły uliczne historie z mocnym komentarzem politycznym.
- Boogie Down Productions (BDP): Nowojorska grupa, która w 1986 roku wydała pełen przemocy, ale osadzony w realiach obrony własnej singiel „9mm Goes Bang”, a rok później kultowy album „Criminal Minded” – pierwszą płytę rapowa, na której okładce pojawiła się broń palna.
- N.W.A (Niggaz Wit Attitudes): Sformowana w 1987 roku grupa z Compton, która w 1989 roku wydała album „Straight Outta Compton”. Płyta ta wywołała gigantyczny skandal (m.in. przez utwór „Fuck tha Police”, który sprowokował oficjalne ostrzeżenie ze strony FBI) i na stałe ustanowiła Los Angeles jako potężnego rywala dla Nowego Jorku. Co ciekawe, choć Eazy-E kreował wizerunek członków grupy na gangsterów, w rzeczywistości żaden z nich nie należał do gangu – sami siebie określali mianem „ulicznych reporterów”.
Złota era i ewolucja brzmienia (Lata 90.)
W pierwszej połowie lat 90. nastąpił potężny przełom komercyjny. Dawny członek N.W.A, Dr. Dre, wydał w 1992 roku potrójnie platynowy album „The Chronic”. Płyta ta udowodniła, że pełen wulgaryzmów i bezkompromisowych treści rap może stać się mainstreamowym hitem.
Dre zrewolucjonizował brzmienie, tworząc G-funk – podgatunek oparty na wolnych, bujających rytmach, samplach z klasyki funkowej (Parliament, Funkadelic) i melodyjnych chwytach. W tym czasie narodziły się wielkie kariery Snoop Dogga, a później 2Pac’a, który w barwach Death Row Records wydał legendarny album „All Eyez on Me”.
Na wschodnim wybrzeżu (East Coast) odpowiedzią na G-funk stał się mroźny, szorstki hardcore hip hop (reprezentowany m.in. przez Wu-Tang Clan, Mobb Deep, Nasa czy Notoriousa B.I.G.) oraz mafioso rap – zapoczątkowany przez Kool G Rapa styl pełen odniesień do zorganizowanej przestępczości, luksusowych marek i życia bossów mafijnych.
Pod koniec lat 90. za sprawą wytwórni Bad Boy Records (Puff Daddy) oraz południowych potęg jak No Limit Records (Master P) i Cash Money Records z Nowego Orleanu, gangsta rap skręcił w stronę tzw. Bling ery i muzyki klubowej (crunk), stawiając na pierwszym miejscu materializm, drogie samochody, pieniądze i kobiety.
Kontrowersje, krytyka i walka o wolność słowa
Ze względu na skrajnie drastyczne teksty, gangsta rap od samego początku znajdował się pod ostrzałem opinii publicznej, polityków i aktywistów. Zarzucano mu promowanie przestępczości, mizoginii i nienawiści do policji.
- Afera 2Pacalypse Now (1992): Wiceprezydent USA Dan Quayle publicznie domagał się wycofania ze sprzedaży debiutanckiego albumu 2Paca po tym, jak sprawca zabójstwa policjanta w Teksasie jechał skradzionym autem, słuchając tej taśmy. Sprawa trafiła do sądu, ale została oddalona – sędzia orzekł, że twórcy nie mogą odpowiadać za nieprzewidziane akty przemocy.
- Krucjata C. Delores Tucker: Znana afroamerykańska aktywistka nazwała rap „pornograficznym syfem” niszczącym czarną społeczność. Kupowała akcje koncernów medialnych, by protestować na walnych zgromadzeniach. Została ostro wyśmiana w tekstach m.in. przez 2Paca, którego pozwała później na 10 milionów dolarów za straty moralne (pozew odrzucono).
- Pierwsza poprawka do Konstytucji USA: Muzyka ta wielokrotnie testowała granice wolności słowa. W głośnej sprawie rappera Jamala Knoxa („F the Police”*), który w tekście groził z nazwiska aresztującym go policjantom, amerykańscy artyści i akademicy bronili utworu jako metaforycznej wypowiedzi politycznej. Sąd Najwyższy uznał jednak tekst za realną, karalną groźbę.
Globalny wpływ i współczesność
Krytycy muzyczni wskazują na rok 2007 (słynny pojedynek sprzedażowy albumów Kanye Westa i 50 Centa) jako moment, w którym tradycyjny, agresywny gangsta rap ustąpił w mainstreamie miejsca bardziej alternatywnym i melodyjnym formom hip-hopu.
Mimo to, gatunek ewoluował i dał życie nowym nurtom. Po 2012 roku narodził się drill (rozwijany w Chicago m.in. przez Chief Keefa czy Lil Durka) oraz zdominował scenę nowoczesny trap. Co więcej, pionierzy gangsta rapu zyskali status legend kultury popularnej – grupy N.W.A, Public Enemy, Run-DMC czy sam Tupac Shakur zostali uroczyście wprowadzeni do prestiżowej Rock and Roll Hall of Fame.
Gatunek rozwinął się również międzynarodowo, tworząc unikalne sceny lokalne, takie jak niemiecki gangsta rap (pionierzy Azad, Kool Savas, sukcesy Sido i Bushido) czy brytyjski road rap, zakorzeniony w realiach południowego Londynu.
